Badania naukowe potwierdzające właściwości zdrowotne kwiatowego pyłku pszczelego.

W ostatnich latach rośnie moda na prozdrowotne superfoods, zarówno wśród konsumentów, jak i przemysłu spożywczego. Produkty te cieszą się uznaniem głównie ze względu na obecność składników odżywczych, którym przypisuje się prozdrowotne działanie. Do tej kategorii zaliczyć należy jeden z najpopularniejszych superfoods - kwiatowy pyłek pszczeli.

W niniejszym wpisie przeanalizowaliśmy dostępne publikacje naukowe z ostatnich dwóch dekad, koncentrując się na potencjalnych właściwościach zdrowotnych związanych ze stosowaniem pyłku pszczelego.

Spis treści:

1. Czym jest oraz jak powstaje pyłek pszczeli?
2. Pyłek kwiatowy - skarbnica witamin i składników odżywczych.
3. Przeciwbakteryjne działanie pyłku kwiatowego.
4. Właściwości przeciwzapalne pyłku pszczelego.
5. Wpływ pyłku na układ krążenia.
6. Wpływ pyłku kwiatowego na nowotwory.
7. Pyłek chroni przed promieniowaniem jonizującym.
8. Pyłek pszczeli w dermatologii i pielęgnacji skóry.
9. Działanie alergenne pyłku kwiatowego.
10. Podsumowanie.

1. Czym jest oraz jak powstaje pyłek pszczeli?

Naturalny pyłek pszczeli znany również jako pyłek kwiatowy jest zbierany przez pszczoły z kwiatów, mieszany z niewielką ilością śliny lub nektarem, formowany w kuleczki i przenoszony na odnóżach (inna nazwa: obnóża pyłkowe). Zależnie od tego, z jakiej rośliny pochodzi pyłek pszczeli jego powierzchnia może być chropowata, haczykowata lub lepka itp. Kolor prawdziwego pyłku pszczelego również różni się w zależności od kwiatów, z których jest pobierany. Głównie bywa żółty i utrzymany w odcieniach tej barwy, jednakże w sposób naturalny w pyłku mogą wystąpić również ciemniejsze pyłki takie jak na przykład facelia, koniczyna czy mak.

2. Pyłek kwiatowy - skarbnica witamin i składników odżywczych.

Pyłek kwiatowy to niezwykle wartościowy produkt roślinny, ceniony za bogaty skład biologicznie czynnych substancji. Znajdziemy w nim m.in. białka, węglowodany, lipidy, składniki mineralne i witaminy. Jego świeża forma zawiera od 20 do 30% wody, natomiast zawartość białka waha się między 10 a 40%.

To właśnie unikalny profil białkowy wyróżnia pyłek na tle innych produktów spożywczych. Jest on bogaty w aminokwasy egzogenne, których organizm ludzki nie potrafi samodzielnie syntetyzować, takie jak metionina, lizyna, treonina, histydyna, leucyna, izoleucyna, walina, fenyloalanina i tryptofan. Najczęściej występujące aminokwasy w pyłku to kwas asparaginowy (średnio 2,10%), kwas glutaminowy (2,04%), prolina (1,72%) i leucyna (1,42%).

Jeśli chodzi o zawartość węglowodanów, stanowią one od 13 do 55% masy pyłku, z dominacją cukrów prostych – fruktozy i glukozy. Globalna analiza pyłku pszczelego pochodzącego z ponad 20 krajów wykazała, że średnio zawiera on 54,22% węglowodanów, 21,30% białka, 5,31% lipidów i 2,91% popiołu.

Frakcja tłuszczowa pyłku, której udział wynosi od 1 do 20%, obejmuje zarówno kwasy tłuszczowe nasycone i nienasycone, jak i fosfolipidy oraz fitosterole. Spośród identyfikowanych 9–31 kwasów tłuszczowych, kluczowe znaczenie mają niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT), takie jak kwas linolowy i γ-linolenowy. Warto wspomnieć, że pierzga, czyli fermentowany pyłek kwiatowy, zawiera kwas α-linolenowy (ALA), który stanowi substrat do syntezy kwasów EPA i DHA, niezbędnych dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Dodatkowo obecność β-sitosterolu może ograniczać wchłanianie cholesterolu w jelitach, co ma korzystny wpływ na układ krążenia.

Pyłek jest również źródłem polifenoli – naturalnych antyoksydantów, które stanowią około 1,6% jego masy. Związki te obejmują flawonoidy (pochodne kemferolu, kwercetyny i izoramnetyny), katechiny oraz kwasy fenolowe, w tym kwas chlorogenowy.

Wartościowym składnikiem pyłku są także witaminy rozpuszczalne zarówno w wodzie, jak i w tłuszczach. Zawiera on znaczną ilość witaminy C (do 300 mg/100 g) oraz kompleks witamin z grupy B, takich jak B1, B2, B6, kwas nikotynowy, pantotenowy, foliowy, biotyna, rutyna i inozytol. De Almeida i współpracownicy (2017) przeprowadzili badania wykazujące, że proces odwadniania pyłku nie wpływa znacząco na zawartość witamin z grupy B, co oznacza, że produkt zachowuje swoje wartości odżywcze nawet po dłuższym przechowywaniu.

Wśród witamin rozpuszczalnych w tłuszczach wyróżnia się prowitamina A (200 mg/100 g) oraz witamina E, natomiast inne witaminy występują w mniejszych ilościach. Pyłek kwiatowy jest również skarbnicą minerałów – w jego składzie dominują potas, magnez, wapń i sód, a w mniejszych ilościach obecne są mikroelementy, takie jak cynk, chrom, mangan, molibden, kobalt, krzem, selen i żelazo. Według przeglądu ponad 100 badań, pszczeli pyłek kwiatowy zawiera średnio 4951,61 mg/kg potasu, 4157,86 mg/kg fosforu, 1751,22 mg/kg wapnia, 1246,99 mg/kg magnezu, 46,97 mg/kg cynku i 197,41 mg/kg żelaza.

Ponadto w pyłku występują związki triterpenowe, takie jak kwas oleanolowy, kwas β-ursolowy i betulina, a także enzymy, hormony oraz olejki eteryczne, które dodatkowo wzmacniają jego właściwości prozdrowotne.

Pyłek kwiatowy to prawdziwa skarbnica składników odżywczych, które mogą wspierać zdrowie na wielu poziomach – od układu odpornościowego, przez układ krążenia, po działanie antyoksydacyjne i przeciwzapalne.

3. Przeciwbakteryjne działanie pyłku kwiatowego.

W 2017 roku Velásquez i współpracownicy przeprowadzili badania nad zależnością między pochodzeniem botanicznym, składem a działaniem przeciwbakteryjnym wielokwiatowego pyłku pszczelego. Wyniki wykazały, że pyłek wykazuje aktywność przeciwbakteryjną wobec wszystkich analizowanych szczepów bakterii, w tym Escherichia coli ATCC-25922, Staphylococcus aureus ATCC-25923, Pseudomonas aeruginosa ATCC-27853 oraz Streptococcus pyogenes ISP 364-00. Co istotne, skuteczność ekstraktów z pyłku przewyższała działanie konwencjonalnych antybiotyków, co sugeruje jego potencjał jako naturalnego środka przeciwdrobnoustrojowego.

4. Właściwości przeciwzapalne pyłku pszczelego.

Ekstrakty z pyłków kwiatowych wykazują również istotne właściwości przeciwzapalne. W badaniu przeprowadzonym w 2010 roku dotyczącym obrzęku łapy szczura wykazano, że ekstrakt etanolowy może skutecznie redukować stan zapalny poprzez hamowanie produkcji tlenku azotu (NO) oraz cyklooksygenazy-2 (COX-2). Wyniki te sugerują, że określone flawonoidy obecne w pszczelim pyłku kwiatowym mogą odgrywać istotną rolę w procesach przeciwzapalnych, wspierając naturalne mechanizmy obronne organizmu. 

5. Wpływ pyłku pszczelego na układ krążenia.

Produkty pszczele, takie jak pyłek kwiatowy, mogą odgrywać istotną rolę w profilaktyce i wspomaganiu leczenia chorób układu krążenia, w tym schorzeń żylnych. Badania wykazały, że regularne spożycie pyłku pszczelego może przynieść zauważalną poprawę stanu zdrowia pacjentów z problemami naczyniowymi.

Aksenov i współpracownicy przeprowadzili badania nad wpływem ekstraktów roślinnych, w tym pierzgi, na aktywność enzymu trans-Sialidazy w osoczu ludzkiej krwi. Postawiono hipotezę, że zahamowanie tego enzymu może ograniczać rozwój miażdżycy. Wyniki wykazały, że ekstrakt etanolowy pyłku w stężeniu od 1 do 1000 μg/ml obniżał aktywność trans-Sialidazy o 51–86%, co miało korzystny wpływ na redukcję miażdżycy osocza krwi. Podobne efekty zaobserwowano w przypadku ekstraktu wodnego.

Długoterminowe stosowanie preparatów zawierających pyłek pszczeli ex vivo doprowadziło do zmniejszenia aktywności trans-Sialidazy, co wiązało się z redukcją ryzyka miażdżycy. Badania kliniczne potwierdziły również hipolipidemiczne właściwości pyłku – jego spożycie skutkowało obniżeniem poziomu lipidów całkowitych oraz triacylogliceroli w osoczu surowicy krwi pacjentów o 20–35%. Co więcej, u osób regularnie przyjmujących pyłek zaobserwowano zmniejszoną agregację płytek krwi oraz zwiększoną aktywność układu fibrynolitycznego, co może przyczyniać się do zmniejszenia ryzyka zakrzepów i poprawy krążenia.

6. Wpływ pyłku kwiatowego na nowotwory.

Literatura naukowa sugeruje, że pyłek pszczeli (oraz pierzga) mogą wykazywać działanie przeciwnowotworowe i immunostymulujące. Wiele zawartych w nich związków fenolowych i terpenowych, takich jak kwas kawowy, kumarowy, ferulowy, chryzyna, kemferol, kwercetyna, kwas oleanolowy i ursolowy oraz apigenina, posiada potencjalne właściwości antynowotworowe. Dodatkowo, w pierzdze znajdują się związki z innych grup chemicznych, np. glukozynolaty, które mogą chronić organizm przed czynnikami rakotwórczymi.

Badania przeprowadzone na myszach wykazały, że dieta wzbogacona o pszczeli pyłek kwiatowy może spowolnić rozwój nowotworów. W doświadczeniach z mysim modelem białaczki L-1210, osobniki karmione paszą z dodatkiem obnóża pszczelego wykazywały dłuższy czas przeżycia (ponad 8 dni u 21% myszy) w porównaniu do grupy kontrolnej (5–7 dni). Rozwój nowotworu był mniej intensywny, a zmiany miały charakter bardziej ogniskowy.

Furusawa i wsp. badali wpływ ekstraktu pyłku Cernitin T60 na model raka płuc Lewisa u myszy. Ekstrakt wykazywał działanie terapeutyczne, znacznie wydłużając czas przeżycia zwierząt przy dawkach 0,2–10 mg, choć całkowite wyleczenie nie zostało zaobserwowane. Co więcej, terapia skojarzona Cernitinem T60 z lekami cytotoksycznymi (adriamycyna, cisplatyna, winkrystyna, 5-fluorouracyl, metotreksat, 6-tioguanina) wykazała synergistyczny efekt, wydłużając czas przeżycia myszy bez zwiększenia toksyczności terapii. Mechanizm działania sugeruje immunostymulację poprzez aktywację makrofagów, co potwierdzono przez zniesienie działania Cernitinu T60 po podaniu inhibitorów makrofagów (2-chloroadenozyna, karagen.

Kustiawan i wsp. przeprowadzili badania cytotoksyczności ekstraktów pyłku pszczelego różnych gatunków Trigona wobec ludzkich linii nowotworowych (rak przewodowy, rak płuc, wątrobiak, rak żołądka, gruczolakorak okrężnicy). Wyniki wykazały, że aktywność cytotoksyczna ekstraktów była zależna od gatunku pszczół i rodzaju nowotworu, co sugeruje potencjalne zastosowanie pyłku w terapii onkologicznej.

W przypadku raka prostaty, suplementacja pyłkiem pszczelim i kwercetyną była skuteczna u mężczyzn z zapaleniem gruczołu krokowego, zwłaszcza gdy tradycyjne terapie zawodziły. Dodatkowo, badania wskazują na ochronne działanie pyłku pszczelego podczas terapii cisplatyną, wzmacniając jej skuteczność i ograniczając skutki uboczne. W modelach glejaka wielopostaciowego połączenie pierzgi z temozolomidem wykazywało silniejsze działanie cytotoksyczne niż sam lek. Mechanizm ten może być związany z redukcją aktywności metaloproteinaz MMP-2 i MMP-9, co ogranicza potencjalną metastazę glejaka.

Podsumowując, pszczeli pyłek kwiatowy oraz pierzga wykazują obiecujące właściwości przeciwnowotworowe, wspierając zarówno układ odpornościowy, jak i terapię cytotoksyczną, co czyni je interesującym obiektem dalszych badań w kontekście onkologii.

7. Pyłek chroni przed promieniowaniem jonizującym.

Pszczeli pyłek kwiatowy wykazuje działanie ochronne przed skutkami promieniowania jonizującego. Badania oceniające jego wpływ na ograniczenie negatywnych efektów radioterapii u pacjentek z nowotworem szyjki macicy wykazały jego korzystne właściwości.

W badaniu uczestniczyły kobiety z nowotworem w III stadium rozwoju, poddane promieniowaniu jonizacyjnemu (radem-226 i kobaltem-60). Grupie badanej podawano 3 razy dziennie po 20 g obnóża pszczelego, natomiast grupa kontrolna nie otrzymywała pyłku. Analiza parametrów krwi wykazała, że spożywanie pszczelego pyłku kwiatowego zwiększało liczbę czerwonych krwinek, poziom hemoglobiny i witaminy E, a także obniżało stężenie cholesterolu w surowicy. Ponadto odnotowano wzrost poziomu białka całkowitego, albumin i γ-globulin. Chociaż u pacjentek z grupy badanej liczba krwinek białych uległa obniżeniu, spadek ten był mniej wyraźny niż w grupie kontrolnej.

Dodatkowo terapia pszczelim pyłkiem kwiatowym zmniejszyła efekty uboczne radioterapii, takie jak zapalenie pęcherza moczowego i odbytnicy, zaburzenia snu, pogorszenie samopoczucia, brak apetytu oraz mdłości.

Ochronne działanie pyłku pszczelego potwierdzono także w badaniach na myszach. Gryzonie poddane promieniowaniu gamma (700–800 radów) i karmione paszą wzbogaconą w pszczeli pyłek kwiatowy miały wyższą przeżywalność (83,3%) w porównaniu z myszami z grupy kontrolnej (23,3%). Wyniki te wskazują, że pszczeli pyłek kwiatowy może stanowić cenny element terapii wspomagającej ochronę organizmu przed skutkami promieniowania jonizującego.

8. Pyłek kwiatowy w dermatologii i pielęgnacji skóry.

Pszczeli pyłek kwiatowy znajduje szerokie zastosowanie w kosmetyce, gdzie wykorzystuje się go w stężeniach 0,5–5%. W kosmetykach naturalnych stosuje się zarówno suszone, mikronizowane ziarna pyłku, jak i ekstrakty wodne, liofilizowane oraz lipidowe. Substancje czynne pozyskuje się przy użyciu wody, glikoli propylenowych, gliceryny i olejów.

Dzięki swoim właściwościom przeciwgrzybiczym, przeciwbakteryjnym, przeciwwirusowym i przeciwzapalnym, pszczeli pyłek kwiatowy wspomaga regenerację skóry, przyspieszając proces ziarninowania i gojenia ran, w tym oparzeń. Maści zawierające ekstrakty z pyłku pszczelego wykazują zdolność do odbudowy uszkodzonych tkanek, co czyni je cennym składnikiem preparatów leczniczych i pielęgnacyjnych.

Dodatkowo fenolowy ekstrakt z pyłku pszczelego wykazuje zdolność do hamowania syntezy melaniny, co może mieć istotne znaczenie w ochronie skóry przed zaburzeniami pigmentacyjnymi. Nadmierna produkcja melaniny jest związana z wieloma schorzeniami skóry, począwszy od piegów, aż po czerniaka złośliwego, dlatego właściwości pyłku mogą wspomagać terapię dermokosmetyczną.

9. Działanie alergenne pyłku kwiatowego.

Choi i wsp. opisali przypadek anafilaksji spowodowanej spożyciem pszczelego pyłku kwiatowego. Czterdziestoletni mężczyzna, po przyjęciu jednej łyżki zakupionego na lokalnym rynku produktu, doświadczył objawów takich jak uogólniona pokrzywka, obrzęk twarzy, duszność, nudności, wymioty, ból brzucha oraz biegunka.

Podczas badania stwierdzono rzężenia w płucach, saturację tlenem na poziomie 91% i temperaturę ciała wynoszącą 37°C. Objawy ustąpiły po podaniu epinefryny, chlorfeniraminy, deksametazonu oraz nebulizacji lekiem rozszerzającym oskrzela.

Analiza mikroskopowa pyłku wykazała obecność pyłków japońskiego chmielu, chryzantemy, ambrozji i mniszka lekarskiego. Testy alergiczne sugerowały, że to właśnie chryzantema i mniszek lekarski mogły być głównymi czynnikami wywołującymi reakcję alergiczną u pacjenta.

10. Podsumowanie.

Pszczeli pyłek kwiatowy ma zdecydowanie szeroki wachlarz właściwości prozdrowotnych, które zawdzięcza swojemu bogatemu składowi odżywczemu oraz zawartości witamin. Wśród nich wymienić można właściwości obejmujące działanie przeciwbakteryjne, przeciwzapalne, a także że produkt ten może mieć skuteczny wpływ na przeciwdziałanie nowotworom czy alergiom. Wiele badań wskazuje na korzystny wpływ pyłku na układ sercowo-naczyniowy, ochronne właściwości przed promieniowaniem jonizującym czy skuteczne wsparcie w codziennej pielęgnacji dermatologicznej.

Bogaty skład pyłku czyni go wartościowym dodatkiem do codziennej diety, a także potencjalnym surowcem do zastosowań w przemyśle spożywczym i farmaceutycznym. Jednakże, ze względu na możliwość wystąpienia reakcji alergicznych u osób nadwrażliwych na produkty pszczele, konieczne jest zachowanie ostrożności.

Źródła/Bibliografia:

• Laskowska Emilia, Borawska Maria, Socha Katarzyna: Właściwości zdrowotne pierzgi i pszczelego pyłku kwiatowego, Bromatologia i Chemia Toksykologiczna, vol. 54, nr 2, 2021, s. 105-118, DOI:10.32383/bct/154805
• Kędzia B. Skład chemiczny i adaptogenne działanie pszczelego pyłku kwiatowego. Cz. II. Działanie adaptogenne. Postępy Fitoterapii 2008; 2: 115–124.
• Trzybiński S. Wszystko o pyłku i jego pozyskiwaniu. Pierzga ważna i niedoceniana. Pasieka 2012; 7
• Mroczek JR. Właściwości lecznicze i odżywcze produktów pszczelich. Wiadomości Zielarskie 2002; 9: 11–12
• Kurek-Górecka A, Górecki M. Rzepecka-Stojko A, Balwierz R, Stojko J. Bee products in dermatology and skin care. Molecules 2020; 25: 556
• Choi JH, Jang YS, Oh JW, Kim CH, Hyun IG. Bee pollen-induced anaphylaxis: a case report and literature review. Allergy Asthma Immunol Res. 2015; 7(5): 513–517.